Chế độ tài sản vợ chồng theo thỏa thuận, kinh nghiệm từ quy định pháp luật ở Pháp, Nhật Bản, Thái Lan và hướng hoàn thiện luật hôn nhân và gia đình ở Việt Nam hiện nay

Chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận lần đầu tiên được ghi nhận nhận trong Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 đã tạo cơ sở pháp lý để vợ chồng chủ động xác lập, định đoạt tài sản của mỗi người phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện của mình. Việc ghi nhận chế độ tài sản này trong luật đã đảm bảo quyền tự do thỏa thuận của các bên trong quan hệ hôn nhân. Tuy nhiên, sau hơn 10 năm triển khai thực hiện, các quy định về chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận vẫn còn một số hạn chế, vướng mắc, chưa đáp ứng các yêu cầu điều chỉnh các quan hệ tài sản ngày càng đa dạng, phức tạp. Do đó, bài viết sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, nghiên cứu và so sánh kinh nghiệm lập pháp của một số nước có hệ thống pháp luật tiến bộ như Pháp, Nhật Bản và Thái Lan. Đồng thời bài viết phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật Việt Nam về chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận. Từ đó, tác giả chỉ ra những bất cập, hạn chế trong quy định của pháp luật và đề xuất các kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật nhằm đảm bảo sự thống nhất, khả thi, hiệu quả áp dụng pháp luật trong thực tiễn; đồng thời tăng cường sự tương thích của pháp luật Việt Nam với pháp luật quốc tế, đảm bảo yêu cầu hội nhập.

1. Kinh nghiệm xây dựng pháp luật về chế độ tài sản theo thỏa thuận ở Pháp, Nhật Bản, Thái Lan

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc nghiên cứu và tiếp thu kinh nghiệm từ các quốc gia có hệ thống pháp luật phát triển là điều cần thiết để hoàn thiện các quy định về “chế độ tài sản theo thỏa thuận” trong pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam. Qua khảo sát, một số các quốc gia như Pháp, Nhật Bản, Thái Lan đều xây dựng cơ chế pháp lý chặt chẽ, minh bạch, thống nhất, tạo hành lang pháp lý vững chắc cho việc áp dụng “chế độ tài sản theo thỏa thuận” trên thực tiễn. Cụ thể:

Chế độ tài sản theo thỏa thuận ở Pháp được ghi nhận trong Bộ luật Dân sự (code civil). Theo đó, khi xác lập quan hệ hôn nhân, chủ thể có quyền thỏa thuận chế độ tài sản dưới dạng “Hợp đồng hôn nhân”, thời điểm chủ thể xác lập “Hợp đồng hôn nhân” trước khi cử hành hôn lễ và phải được công chứng viên chứng nhận[1]. “Hợp đồng hôn nhân” sẽ có hiệu lực vào ngày cử hành hôn lễ[2]. Bộ luật Dân sự của Pháp quy định nam nữ khi đủ 18 tuổi thì có quyền xác lập “Hợp đồng hôn nhân. Độ tuổi này cũng tương ứng với độ tuổi kết hôn hợp pháp.[3]. Để kiểm soát “Hợp đồng hôn nhân”, pháp luật Pháp thiết lập một cơ chế Công khai (Publicité). Tất cả thông tin về “Hợp đồng hôn nhân” được ghi chú trên giấy tờ Hộ tịch (L'état civil) như: Giấy chứng nhận kết hôn (Acte de mariage), Giấy khai sinh (Acte de naissance)[4], thông tin về “Hợp đồng hôn nhân” được chia sẻ trên chương trình quản lý công chứng. Bộ luật Dân sự Pháp cũng có quy định về sửa đổi, bổ sung “Hợp đồng hôn nhân”. Tại Điều 1397 Bộ luật Dân sự Pháp cho phép sửa đổi một phần (Adjonction/Modification) hoặc giữ nguyên chế độ cũ nhưng thêm vào các điều khoản mới, hoặc thay đổi hoàn toàn (Changement complet), tức là hủy bỏ hoàn toàn hợp đồng cũ để áp dụng chế độ mặc định của luật pháp (Communauté réduite aux acquêts). Việc sửa đổi, bổ sung hay hủy bỏ “Hợp đồng hôn nhân” phải đáp ứng các nguyên tắc chung của pháp luật. Như vậy, pháp luật Pháp bắt buộc phải thực hiện ghi chú “hợp đồng hôn nhân” trên các giấy tờ về hộ tịch. Đây là cơ chế công khai thông tin về “Hợp đồng hôn nhân”, là "chìa khóa" để bên thứ ba tự bảo vệ mình bằng cách kiểm tra các giấy tờ hộ tịch khi xác lập giao dịch có liên quan đến chủ thể là vợ chồng.

Cũng giống như Pháp, chế độ tài sản theo thỏa thuận ở Nhật Bản được quy định trong Bộ luật Dân sự. Theo đó, “Trong trường hợp vợ chồng không xác lập hợp đồng riêng biệt về tài sản trước khi gửi thông báo kết hôn, quan hệ tài sản của họ sẽ được điều chỉnh bởi các quy định tại Mục tiếp theo (Chế độ tài sản định danh theo pháp luật)”[5]. Độ tuổi để ký kết hợp đồng riêng biệt, Bộ luật Dân sự của Nhật Bản quy định phải đủ tuổi kết hôn, tức là phải 18 tuổi[6]. Để kiểm soát hợp đồng riêng biệt mà vợ chồng đã ký kết, Bộ luật Dân sự Nhật Bản quy định “Trong trường hợp vợ chồng xác lập hợp đồng khác với chế độ tài sản định danh theo pháp luật, hợp đồng đó không thể đối kháng với người thừa kế của vợ/chồng hoặc bên thứ ba trừ khi hợp đồng đó đã được đăng ký trước khi gửi thông báo kết hôn”[7]. Pháp luật của Nhật Bản quy định “Quan hệ tài sản của vợ chồng không thể thay đổi sau khi đã gửi thông báo kết hôn”[8]. Điều này đồng nghĩa, không cho phép vợ chồng thỏa thuận chấm dứt hay hủy bỏ hợp đồng riêng biệt, trừ trường hợp này bị Tòa án tuyên vô hiệu. Nếu pháp luật Pháp đi theo mô hình công khai triệt để khi xác lập “Hợp đồng hôn nhân” thì pháp luật Nhật Bản tập trung vào điều kiện đối kháng là thỏa thuận chỉ có giá trị với người thứ ba nếu được đăng ký trước khi kết hôn.

Thái Lan quy định về “chế độ tài sản theo thỏa thuận” trong Bộ luật Dân sự và Thương mại. Pháp luật của Thái Lan quy định “Nếu vợ và chồng, trước khi đăng ký kết hôn, không lập một thỏa thuận riêng về tài sản thì quan hệ giữa họ về tài sản sẽ được điều chỉnh bởi các quy định của Chương này…”[9]. Ở Thái Lan, độ tuổi để xác lập hợp đồng tiền hôn nhân phải đủ 18 tuổi[10]. Trường hợp vì lý do chính đáng, Tòa án có thể cho phép các bên kết hôn trước khi đủ 18 tuổi. Trường hợp này, bên chưa đủ 18 tuổi vẫn có thể xác lập hợp đồng tiền hôn nhân, nhưng khi xác lập phải có cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý bằng văn bản[11]. Để kiểm soát hợp đồng tiền hôn nhân, ở Thái Lan pháp luật quy định “Thỏa thuận tiền hôn nhân sẽ vô hiệu trừ khi được lập thành văn bản, có chữ ký của cả hai bên vợ chồng và của ít nhất hai nhân chứng, đồng thời phải được đăng ký vào Sổ đăng ký kết hôn tại thời điểm đăng ký kết hôn"[12]. Đối với việc sửa đổi, hủy bỏ hợp đồng tiền hôn nhân, Bộ Luật dân sự và Thương mại Thái Lan quy định “Sau khi việc kết hôn đã được đăng ký, thỏa thuận tiền hôn nhân không được thay đổi hoặc hủy bỏ trừ khi có sự cho phép của Tòa án. Khi có lệnh cuối cùng của Tòa án cho phép thay đổi hoặc hủy bỏ thỏa thuận tiền hôn nhân, Tòa án sẽ thông báo cho viên chức đăng ký kết hôn để ghi chú việc thay đổi hoặc hủy bỏ đó vào Sổ đăng ký kết hôn”[13]. Có thể nói, pháp luật của Thái Lan cũng quy định rất chặt chẽ hợp đồng tiền hôn nhân. Từ đó tạo hành lang pháp lý hoàn chỉnh để đảm bảo cho các điều luật được khi áp dụng trên thực tế, tránh xung đột pháp luật và có cơ chế kiểm soát chặt chẽ chế định này. Khác với hai nước nêu trên, Thái Lan coi việc đăng ký thỏa thuận vào Sổ kết hôn là điều kiện bắt buộc để thỏa thuận có giá trị. Mọi sự thay đổi sau đó đều phải có sự phê chuẩn của Tòa án, đảm bảo tính nghiêm minh và bảo vệ quyền lợi người yếu thế.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc thiết lập khung pháp lý rõ ràng, minh bạch và có cơ thế kiểm soát chặt chẽ đối với “chế độ tài sản theo thỏa thuận” là yếu tố quyết định để đảm bảo tính khả thi trong thực tiễn. Nếu pháp luật Pháp nhấn mạnh cơ chế công khai và khả năng sửa đổi linh hoạt, pháp luật Nhật Bản đề cao tính ổn định, hạn chế thay đổi sau khi kết hôn thì pháp luật Thái Lan chú trọng hình thức văn bản, chứng thực và sự kiểm soát của Tòa án. Học hỏi, tiếp thu có chọn lọc các quốc gia có hệ thống pháp luật ổn định, chặt chẽ, sẽ hoàn thiện quy định “chế độ tài sản theo thỏa thuận”, tạo sự thống nhất và minh bạch trong điều chỉnh quan hệ tài sản của vợ chồng.

2. Một số bất cập, hạn chế trong chế độ tài sản theo thỏa thuận của vợ chồng theo quy định của pháp luật về Hôn nhân và Gia đình ở Việt Nam hiện nay

Lần đầu tiên, “chế độ tài sản theo thỏa thuận” được quy định tại Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014; theo đó, “Trong trường hợp hai bên kết hôn lựa chọn chế độ tài sản theo thỏa thuận thì thỏa thuận này phải được lập trước khi kết hôn, bằng hình thức văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận được xác lập kể từ ngày đăng ký kết hôn”[14]. Tuy nhiên, qua thực tiễn áp dụng các quy định này còn bộc lộ một số bất cập, hạn chế. Cụ thể:

Thứ nhất, về độ tuổi xác lập chế độ tài sản theo thỏa thuận

Theo quy định Điều 47 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 “Trong trường hợp hai bên kết hôn lựa chọn chế độ tài sản theo thỏa thuận thì thỏa thuận này phải được lập trước khi kết hôn,...”. Hiện nay, áp dụng điều khoản này trên thực tế còn tồn tại hai quan điểm khác nhau. Quan điểm thứ nhất cho rằng, xét về độ tuổi để xác lập chế độ tài sản theo thỏa thuận của vợ chồng, nguyên tắc áp dụng độ tuổi xác lập giao dịch này sẽ căn cứ theo quy định của pháp luật về dân sự. Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, chủ thể đủ 18 tuổi[15], không thuộc vào trường hợp quy định tại Điều 22, Điều 23 và Điều 24 được quyền tự mình xác lập các giao dịch dân sự. Như vậy, theo quy định này thì chủ thể (gồm cả nam, nữ) đủ 18 tuổi sẽ được quyền xác lập tất cả các giao dịch, bao gồm cả “chế độ tài sản theo thỏa thuận”. Tuy nhiên, quan điểm thứ hai lại cho rằng, hiểu theo quy định của Điều 47 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, trường hợp nam, nữ kết hôn có xác lập văn bản này, điều kiện cần phải đáp ứng là về độ tuổi. Căn cứ điểm a, khoản 1 Điều 8 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định về điều kiện kết hôn “Nam từ đủ 20 tuổi trở lên, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên”. Điều này đồng nghĩa, việc xác lập “chế độ tài sản theo thỏa thuận” phải đảm bảo quy định độ tuổi kết hôn (nam từ đủ 20 tuổi trở lên, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên). Hiện nay, trên thực tế đang có sự mâu thuẫn trong việc áp dụng độ tuổi để xác lập văn bản thỏa thuận chế độ tài sản của vợ chồng. Theo quan điểm của tác giả, thực chất thỏa thuận chế độ tài sản trước hôn nhân bản chất cũng là một giao dịch dân sự có điều kiện (hiệu lực phụ thuộc vào sự kiện đăng ký kết hôn). Do đó, độ tuổi để xác lập thỏa thuận này cũng cần tuân theo điều kiện về độ tuổi xác lập giao dịch chung theo quy định tại Bộ luật Dân sự.

Thứ hai, thiếu cơ chế để kiểm soát chế độ tài sản theo thỏa thuận

Hiện nay, pháp luật về hôn nhân và gia đình chưa có hành lang pháp lý để kiểm soát “chế độ tài sản theo thỏa thuận” trên thực tiễn. Việc xác định được vợ chồng có hay không có xác lập thỏa thuận chế độ tài sản trước khi kết hôn gặp nhiều khó khăn. Điều này thể hiện ở các khía cạnh sau:

   Một là, về số lượng văn bản và chủ thể có quyền xác lập

Pháp luật về hôn nhân và gia đình hiện hành chưa quy định cụ thể một chủ thể có quyền xác lập bao nhiêu văn bản thỏa thuận chế độ tài sản trước kết hôn, cũng như chưa làm rõ hiệu lực của từng văn bản trong trường hợp tồn tại nhiều văn bản với nhiều chủ thể khác nhau. Vấn đề này dẫn sự lúng túng trong việc áp dụng pháp luật khi phát sinh các tình huống phức tạp.

Xem xét một ví dụ minh họa: A (nam) dự định kết hôn với B (nữ). Hai bên đã xác lập thỏa thuận chế độ tài sản trước hôn nhân. Tuy nhiên, A và B không đăng ký kết hôn. Sau đó, A kết hôn với C, B kết hôn với D; trong cả hai trường hợp này đều xác lập thỏa thuận chế độ tài sản trước hôn nhân. Sau khi A ly hôn C, B ly hôn D, A và B kết hôn lại với nhau. Vấn đề đặt ra, thỏa thuận chế độ tài sản trước đó giữa A và B có được áp dụng trong thời kỳ hôn nhân giữa A và B hay không? Đồng thời đặt ra câu hỏi khác cần được giải đáp là một chủ thể có thể xác lập nhiều thỏa thuận với nhiều đối tượng khác nhau hay không?

Thực tiễn cho thấy, cũng có ít nhất hai quan điểm trái chiều về vấn đề này. Quan điểm thứ nhất cho rằng, chủ thể không bị giới hạn xác lập thỏa thuận chế độ tài sản trước khi kết hôn. Bởi vì, hiệu lực văn bản này chỉ phát sinh khi quan hệ hôn nhân hợp pháp được xác lập. Quan điểm thứ hai cho rằng, mỗi chủ thể chỉ có quyền xác lập một thỏa thuận chế độ tài sản trước khi kết hôn. Trường hợp một chủ thể xác lập nhiều thỏa thuận chế độ tài sản trước kết hôn, khi họ kết hôn với chủ thể khác, tất cả các văn bản đã xác lập trước đó mặc nhiên không còn giá trị. Như vậy, có thể nhận thấy, pháp luật hiện hành chưa quy định về số lượng văn bản thỏa thuận chế độ tài sản trước kết hôn mà mỗi chủ thể có quyền xác lập hay cơ chế giải quyết đối với các văn bản thỏa thuận đã được xác lập trong trường hợp các chủ thể không đi đến việc kết hôn như trong ví dụ minh họa.

Hai là, thiếu cơ chế để kiểm soát chế độ tài sản theo thỏa thuận

Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định “văn bản thỏa thuận chế độ tài sản phải được công chứng hoặc chứng thực”[16]. Tuy nhiên, đây chính là một trong những bất cập của pháp luật hiện hành khi sự thiếu cơ chế kiểm soát hữu hiệu đối với việc xác lập và thực hiện chế độ tài sản theo thỏa thuận. Trên thực tế, việc xác định vợ chồng có hay không thực hiện thỏa thuận này gặp nhiều khó khăn. Hệ thống quản lý văn bản công chứng và chứng thực hiện nay được thực hiện bởi ít nhất hai cơ quan, tổ chức khác nhau, dẫn đến tình trạng thiếu liên thông dữ liệu từ đó khó kiểm tra thông tin đối với giao dịch này. Điều này khiến cho việc xác định tình trạng pháp lý về sự tồn tại của thỏa thuận tài sản trước hôn nhân trở nên phức tạp, gây khó khăn trong việc xác định tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng. Nghị định 126/2014/NĐ-CP ngày 31/12/2014 có quy định vợ, chồng có nghĩa vụ cung cấp cho người thứ ba biết về những thông tin liên quan đến thỏa thuận chế độ tài sản trước hôn nhân, nếu vi phạm nghĩa vụ thông báo thì người thứ ba được coi là ngay tình và được bảo vệ quyền lợi[17]. Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc các bên không nhớ, đặc biệt đối với chủ thể xác lập nhiều văn bản này hoặc cố tình không cung cấp thông tin cho bên thứ ba là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Mặc dù pháp luật có cơ chế bảo vệ người thứ ba ngay tình, song để được bảo vệ, sẽ phải trải qua một quá trình tố tụng kéo dài, gây tốn kém thời gian và chi phí. Hơn nữa, quy định hiện hành mới chỉ chú trọng đến quyền lợi của bên thứ ba, mà chưa thiết lập hành lang pháp lý đầy đủ để bảo vệ lợi ích giữa vợ và chồng trong thời kỳ hôn nhân.

Thứ ba, về hủy bỏ, chấm dứt đối với thỏa thuận xác lập chế độ tài sản

Pháp luật về hôn nhân và gia đình hiện hành quy định “Vợ chồng có quyền sửa đổi, bổ sung thỏa thuận về chế độ tài sản”[18] và “Trong trường hợp chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận được áp dụng thì trong thời kỳ hôn nhân, vợ chồng có quyền thỏa thuận sửa đổi, bổ sung một phần hoặc toàn bộ nội dung của chế độ tài sản đó hoặc áp dụng chế độ tài sản theo luật định”[19]. Pháp luật về hôn nhân và gia đình mới chỉ dừng lại quy định vợ chồng có quyền sửa đổi, bổ sung thỏa thuận về chế độ tài sản. Hiện nay chưa có quy định về việc “hủy bỏ” hoặc “chấm dứt” đối với văn bản này. Điều này dẫn đến khoảng trống pháp lý trong việc xử lý các tình huống phát sinh khi vợ chồng mong muốn hủy bỏ hoặc chấm dứt hiệu lực của thỏa thuận đã xác lập.  Bản chất thì văn bản thỏa thuận chế độ tài sản của vợ chồng cũng tồn tại dưới dạng “hợp đồng”[20], Trong khi đó, Bộ luật dân sự quy định chủ thể có quyền thỏa thuận “hủy bỏ”[21] hoặc “chấm dứt”[22] hợp đồng đã giao kết. Việc pháp luật về hôn nhân và gia đình không quy định “hủy bỏ” hay “chấm dứt” chế độ tài sản theo thỏa thuận trong thời kỳ hôn nhân, vô tình tạo ra một rào cản pháp lý để thực hiện quy định này trên thực tế.

3. Một số kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật Hôn nhân và Gia đình về chế độ tài sản theo thỏa thuận của vợ chồng

Trong thực tiễn áp dụng quy định “chế độ tài sản theo thỏa thuận” của pháp luật hôn nhân và gia đình, tác giả nhận thấy còn tồn tại một số bất cập, hạn chế, chưa có sự thống nhất trong việc áp dụng. Pháp luật hôn nhân và gia đình hiện hành chưa tạo ra khung pháp lý chặt chẽ để kiểm soát “chế độ tài sản theo thỏa thuận” của vợ chồng. Trên cơ sở phân tích những bất cập, hạn chế trong quy định của pháp luật hôn nhân và gia đình và kinh nghiệm học hỏi pháp luật của Pháp, Nhật Bản, Thái Lan, bài nghiên cứu đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 về “chế độ tài sản theo thỏa thuận” như sau:

Thứ nhất, bổ sung quy định về độ tuổi để xác lập chế độ tài sản theo thỏa thuận

Nhằm bảo đảm tính thống nhất trong việc áp dụng độ tuổi trong việc xác lập văn bản thỏa thuận chế độ tài sản của vợ chồng, pháp luật về hôn nhân và gia đình cần bổ sung quy định cụ thể về độ tuổi để các chủ thể được quyền xác lập văn bản này, điều này nhằm đảm bảo tính thống nhất thay vì quy định chung chung như hiện nay. Đồng thời, cần có một điều khoản cụ thể quy định chủ thể khi xác lập “chế độ tài sản theo thỏa thuận” phải đáp ứng điều kiện đủ năng lực hành vi dân sự theo quy định của Bộ luật Dân sự. Trong trường hợp này, chủ thể tham gia thỏa thuận phải đủ 18 tuổi trở lên, điều này áp dụng cho cả nam, nữ và không thuộc trường hợp quy định tại Điều 22, Điều 23 và Điều 24 Bộ luật Dân sự năm 2015.

Thứ hai, về kiểm soát thỏa thuận chế độ tài sản trước khi kết hôn

Luật hôn nhân và Gia đình năm 2014 cần bổ sung quy định “chế độ tài sản theo thỏa thuận chỉ có giá trị khi thực hiện đăng ký vào sổ hộ tịch tại thời điểm đăng ký kết hôn”. Thông tin khi chủ thể xác lập “chế độ tài sản theo thỏa thuận”, bao gồm cả sửa đổi, bổ sung hay chấm dứt đối với văn bản này, tất cả thông tin này phải được ghi nhận và cập nhập kịp thời trên Giấy chứng nhận kết hôn. Việc công khai, minh bạch về “chế độ tài sản theo thỏa thuận” sẽ tạo cơ chế cho việc kiểm soát, từ đó sẽ bảo vệ được quyền lợi ích cho bên thứ ba, của vợ và chồng.

Thứ ba, pháp luật hôn nhân và gia đình cần quy định số lượng văn bản thỏa thuận chế độ tài sản của vợ chồng mà một chủ thể có thể xác nhập trước khi kết hôn. Nhằm kiểm soát được giao dịch này, pháp luật cần quy định mỗi chủ thể chỉ được xác lập một văn bản thỏa thuận chế độ tài sản của vợ chồng. Trường hợp chủ thể kết hôn với người khác, có hay không có xác lập văn bản thỏa thuận chế độ tài sản của vợ chồng, tất cả các thỏa thuận trước đó đều không còn giá trị pháp lý ngay cả họ có kết hôn với người đó sau này. Việc hoàn thiện pháp luật theo đề xuất, kiến nghị trên sẽ góp phần bảo đảm tính công khai, minh bạch và tạo sự công bằng trong quan hệ hôn nhân và gia đình, đồng thời nâng cao hiệu quả áp dụng chế độ tài sản theo thỏa thuận trong thực tiễn.

Thứ tư, xây dựng cơ chế quản lý tập trung, liên thông dữ liệu giữa hệ thống công chứng và chứng thực, bảo đảm khả năng kiểm tra thông tin một cách nhanh chóng, chính xác. Đồng thời, bổ sung quy định về trách nhiệm pháp lý rõ ràng đối với trường hợp vợ chồng không thực hiện nghĩa vụ thông báo cho bên thứ ba và thiết lập cơ chế bảo vệ quyền lợi cân bằng, không chỉ đối với bên thứ ba ngay tình mà còn đối với chính vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân, nhằm bảo đảm sự công bằng và minh bạch trong quan hệ tài sản. Việc hoàn thiện pháp luật theo hướng này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng chế độ tài sản theo thỏa thuận, đồng thời giảm thiểu tranh chấp phát sinh trong thực tiễn.

Thứ năm, về chấm dứt, hủy bỏ văn bản thỏa thuận chế độ tài sản

Luật Hôn nhân và Gia đình hiện hành mới chỉ dừng lại ở việc cho phép vợ chồng được quyền sửa đổi, bổ sung thỏa thuận chế độ tài sản. Tuy nhiên lại chưa đề cập đến cơ chế hủy bỏ hay chấm dứt đối với văn bản này. Trong khi đó, Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định, các chủ thể xác lập hợp đồng thì có quyền thỏa thuận về việc hủy bỏ hoặc chấm dứt hợp đồng đã xác lập trước đó[23]. Do đó, việc bổ sung quy định về quyền hủy bỏ hoặc chấm dứt thỏa thuận chế độ tài sản trong Luật Hôn nhân và Gia đình sẽ bảo đảm nguyên tắc đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật, đồng thời bảo đảm quyền tự do xác lập giao dịch của các chủ thể trong quan hệ dân sự. Tuy nhiên việc bổ sung các quy định này vào Luật hôn nhân và gia đình cũng cần lưu ý:

Đối với cơ chế chấm dứt thỏa thuận, pháp luật cần bổ sung quy định vợ chồng được quyền chấm dứt văn bản xác lập “chế độ tài sản theo thỏa thuận”. Tuy nhiên, các nghĩa vụ về tài sản phát sinh từ thỏa thuận trước đó vẫn phải được duy trì và có giá trị pháp lý đối với các bên liên quan. Đồng thời, việc chấm dứt “chế độ tài sản theo thỏa thuận” không được vi phạm các nguyên tắc cơ bản của Luật Hôn nhân và Gia đình. Khi chế độ tài sản theo thỏa thuận chấm dứt, chế độ tài sản theo luật định mặc nhiên được áp dụng. Bổ sung quy định này không chỉ lấp khoảng trống trong quy định của pháp luật mà còn tạo được sự thống nhất với quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 – vốn quy định hợp đồng có thể chấm dứt “theo thỏa thuận của các bên”[24]. Ngoài ra, trình tự, thủ tục chấm dứt cần quy định rõ nhằm bảo đảm tính minh bạch, tránh tranh chấp phát sinh; đồng thời thiết lập cơ chế công khai thông tin về việc chấm dứt thỏa thuận để bảo vệ quyền lợi của bên thứ ba ngay tình.

Đối với cơ chế hủy bỏ thỏa thuận, pháp luật cần bổ sung quy định, không cho phép vợ chồng được quyền hủy bỏ “chế độ tài sản theo thỏa thuận”. Bởi vì, Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định, hậu quả pháp lý của việc hủy bỏ hợp đồng là “không có hiệu lực từ thời điểm giao kết, …”[25]. Trong khi đó, thỏa thuận chế độ tài sản giữa vợ chồng là một trong các giao dịch đặc thù, làm phát sinh quyền và nghĩa vụ về tài sản giữa vợ và chồng cũng như bên thứ ba ngay tình. Nếu cho phép hủy bỏ thì thỏa thuận chế độ tài sản sẽ mất hiệu lực từ thời điểm giao kết, dẫn đến hậu quả pháp lý phức tạp, ảnh hưởng đến quyền lợi của vợ chồng và các bên có liên quan. Do vậy, cơ chế hủy bỏ đối với thỏa thuận này không phù hợp và cần được loại trừ.

Kết luận

Chế định “chế độ tài sản theo thỏa thuận” lần đầu tiên được ghi nhận tại Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014[26]. Đây là bước tiến quan trọng, thể hiện sự thừa nhận quyền tự do định đoạt của vợ chồng trong việc xác lập chế độ tài sản. Tuy nhiên, sau hơn mười năm áp dụng, thực tiễn đã bộc lộ tồn tại, hạn chế như: độ tuổi xác lập thỏa thuận chưa được quy định rõ ràng; chưa có cơ chế pháp lý đầy đủ để kiểm soát việc thực hiện; đặc biệt là thiếu quy định về vợ chồng được quyền thỏa thuận chấm dứt hoặc hủy bỏ “chế độ tài sản theo thỏa thuận”. Những khoảng trống này dẫn đến khó khăn trong việc áp dụng thống nhất, đồng thời làm phát sinh tranh chấp trong thực tiễn xét xử.

Từ góc độ so sánh pháp luật, nhiều quốc gia như Pháp, Nhật Bản, Thái Lan đều có quy định các nội dung thỏa thuận chế độ tài sản theo xu hướng chung là bảo đảm sự ổn định của giao dịch, đồng thời bảo vệ quyền lợi của bên thứ ba, quyền và lợi ích hợp pháp của vợ, chồng trong thời kỳ hôn nhân. Việc hoàn thiện pháp luật về chế độ tài sản theo thỏa thuận không chỉ là yêu cầu mang tính lý luận mà còn là đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn. Một hệ thống pháp luật đầy đủ, minh bạch và thống nhất sẽ góp phần bảo đảm quyền lợi của các chủ thể trong quan hệ hôn nhân, đồng thời nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật, giảm thiểu tranh chấp và củng cố niềm tin của xã hội vào công lý; ngoài ra còn thể hiện sự tiến bộ của pháp luật Việt Nam trong hệ thống pháp luật trên thế giới./.

ĐẶNG VĂN DINH (Giảng viên cơ hữu Học viện Tư pháp)

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Doãn Thanh Thủy (2015), Bảo vệ quyền lợi của người vợ khi ly hôn - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội.
2. Đoàn Thị Phương Diệp (2016), Chế độ tài sản theo thỏa thuận trong việc giải quyết việc chấm dứt quan hệ tài sản giữa vợ và chồng, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 8 (312) - tháng 4/2016, tr37-44.
3. Đoàn Thị Phương Diệp (2017), Pháp luật Việt Nam hiện hành về chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận và các kiến nghị hoàn thiện, Tạp chí Luật học số 2/2017, tr3-12.
4. Đoàn Thị Ngọc Hải, Chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận trong hệ thống pháp luật của một số quốc gia trên thế giới, https://moj.gov.vn/qt/tintuc/Pages/nghien-cuu-trao-doi.aspx?ItemID=2438, truy cập ngày 25/5/2026.
5. Đoàn Thị Ngọc Hải, Chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận ở một số quốc gia và Việt Nam, https://tapchitoaan.vn/che-do-tai-san-cua-vo-chong-theo-thoa-thuan-trong-he-thong-phap-luat-tren-the-gioi-va-viet-nam?, truy cập ngày 25/5/2026.
6. Lê Ngọc Anh (2021), Chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận và việc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người thứ ba, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội.
7. Nguyễn Ngọc Điện, Đoàn Thị Phương Diệp (2016), Chế độ tài sản thỏa thuận trong pháp luật một số nước và đề xuất cho Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 15/2016, tr53-64.
8. Nguyễn Ngọc Điện, Đoàn Thị Phương Diệp (2018), Sách chuyên khảo "Pháp luật về quan hệ tài sản giữa vợ chồng", Nhà xuất bản Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh.
9. Ngô Thanh Hương (2019), Chế độ hôn sản pháp định: một số bất cập và kiến nghị hoàn thiện, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 9 (385) tháng 5/2019.
10. Nguyễn Thị Lan (2023), Chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận trong pháp luật Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội.
11. Nguyễn Thị Miến, Bảo vệ quyền sở hữu tài sản của người vợ khi vợ chồng lựa chọn chế độ tài sản theo thỏa thuận, https://lsvn.vn/ba-o-ve-quye-n-so-hu-u-ta-i-sa-n-cu-a-nguo-i-vo-khi-vo-cho-ng-lu-a-cho-n-che-do-ta-i-sa-n-theo-tho-a-thua-n%C2%A0-1702139095-a138551.html, truy cập ngày 04/06/2026.
12. Phạm Anh Vũ, Chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận - thực tiễn áp dụng và kiến nghị hoàn thiện pháp luật https://tapchitoaan.vn/che-do-tai-san-cua-vo-chong-theo-thoa-thuan-thuc-tien-ap-dung-va-kien-nghi-hoan-thien-phap-luat13992.html, truy cập ngày 06/06/2026.
13. Trường Đại học luật Hà Nội (2017), Giáo trình Luật Hôn nhân và Gia đình, Nhà xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội.
14. Trần Thị Nhung, Võ Văn Tuấn Khanh, Bàn về chế độ tài sản vợ chồng theo thỏa thuận quy định trong Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, https://tapchitoaan.vn/ban-ve-che-do-tai-san-vo-chong-theo-thoa-thuan-quy-dinh-trong-luat-hon-nhan-va-gia-dinh-nam-20146885.html, truy cập ngày 06/06/2026.